Het tijdschrift Pro Memorie (2025 no. 2) wijdde een prachtig themanummer aan heerlijkheden in de Lage Landen. De bundel bevat zeven artikelen, voorafgegaan door een redactioneel voorwoord van Kaat Cappelle en Joke Verfaillie en afgesloten met een slotbeschouwing van Frederik Buylaert. De artikelen zijn gebaseerd op presentaties die werden gehouden bij de afsluiting van het LORD-project Lordship and State Formation in the County of Flanders, 15th-18th Centuries op 9 september 2024. Dit project, een samenwerking tussen de Universiteit Gent en het Rijksarchief in Gent, richtte zich op de herwaardering van de onderbelichte geschiedenis van heerlijkheden in Vlaanderen. Het themanummer biedt een wetenschappelijke stand van zaken van het onderzoek naar heerlijkheden en laat tegelijkertijd zien welke nieuwe onderzoeksperspectieven zich aandienen.

De heerlijkheid als bestuurlijke laag tussen vorst en onderdanen

Een eerste centraal thema in de bijdragen van het themanummer Heerlijkheden in de Lage Landen is de machtspositie van heren. Heerlijkheden varieerden in omvang en bevoegdheden: van kleine eenheden met beperkte bevoegdheden op het gebied van lokaal bestuur tot vrijwel zelfstandige ministaatjes. Wat zij gemeen hadden was dat zij een bestuurlijke laag vormden tussen vorsten en onderdanen. Een belangrijke vraag die in het themanummer naar voren komt is dan ook welke rol heerlijkheden vervulden in processen van staatsvorming. Doorgaans worden heerlijkheden als obstakels in die staatsvormingsprocessen gezien, de diverse bijdragen in het themanummer werpen nieuw licht op deze kwestie.

Margreet Brandsma en Sieben Feys laten dit zien aan de hand van Edingen (twaalfde – zestiende eeuw), een zelfstandige heerlijkheid op de grens van Brabant en Henegouwen. De heren wisten hun macht en invloed hier te handhaven en zelfs te vergroten, mede dankzij de strategische ligging in een grensgebied. De bijdrage van Maarten Prins over heerlijkheden in het graafschap Holland (1433-1795) richt zich onder meer op het beleid dat de graven van Holland en de Staten van Holland ten aanzien van heerlijkheden voerden. Vanaf de veertiende eeuw werden nog maar zelden heerlijkheden uitgegeven. De Staten zetten dit beleid voort in hun streven naar het verwerven van hoge jurisdicties. Tegelijkertijd werd de heerlijkheid als instituut door gewestelijke overheden bevestigd. Zo handhaafde gewestelijke juridische arbitrage de rechten van heren tegenover steden, inwoners en baljuws.

Relaties tussen heren en inwoners

Een tweede vraag betreft de verhoudingen tussen heren en onderdanen. Daarbij komt de aantasting of juist het actief handhaven van heerlijke rechten door heren aan bod. In hun bijdrage over heerlijke karweien in het graafschap Vlaanderen tijdens de zeventiende en achttiende eeuw onderzoeken Joke Verfaillie en Thijs Lambrecht hoe heren hun aanspraken op diensten handhaafden en hoe deze verplichtingen zich in de praktijk ontwikkelden.

Tom de Waele behandelt de vraag wat de belangrijkste inkomstenbronnen van heren waren en hoe die zich ontwikkelden tussen de veertiende en achttiende eeuw. Daarbij biedt hij nieuwe inzichten in de motieven van heren. Opvallend is bijvoorbeeld zijn constatering dat heren soms uit statusoverwegingen vasthielden aan rechten die financieel weinig opleverden. Ook corrigeert hij verouderde opvattingen over de ‘heerlijke reactie’, een veronderstelde brede beweging onder heren tot herwaardering van hun oude heerlijke rechten.

De heerlijkheid als instrument van regulering

Een derde vraag die de auteurs zich stellen was welke rol de heerlijkheid vervulde voor de lokale bevolking, voor het bestuur, de rechtspraak en het sociaal-economisch verkeer en hoe die rol veranderde in de loop van de tijd. Zo kunnen we ons afvragen in hoeverre de heerlijkheid zich ontwikkelde van een privébezit tot een instrument dat (meer) ten dienste stond van inwoners. De bijdrage van Kaat Cappelle laat zien hoe een Zeeuwse ambachtsheerlijkheid in de zestiende eeuw ‘van binnenuit’ functioneerde aan de hand van voorschriften die werden uitgevaardigd op het gebied van ordehandhaving, bodemgebruik, jacht, lokale handel en infrastructuur, justitie en het eerbiedingen van zondagen. In een case study over de heerijkheid Herzele in de vijftiende eeuw beargumenteert Erwin van der Hoeven dat er grote gedeelde belangen tussen heer en onderdanen waren en ruimte voor onderhandeling bestond. Reinder Klinkhamers bijdrage over het landgericht van de heren van Bergh toont de dynamiek en de regionale diversiteit die de heerlijke rechtspraak kenmerkte: de plattelandsrechtspraak kwam hier meer en meer onder controle van stedelingen.

Een veelzijdig beeld

Uit de verzamelde bijdragen blijkt dat de heerlijkheid als instituut voor rechtspraak, lokaal bestuur en bron van regulering in de onderzochte periode belangrijk bleef. Tegelijk werd de toepassing van de bestuurlijke en juridische instrumenten waarover de functionarissen van de heerlijkheid beschikten, sterk bepaald door regionale en lokale factoren. De bijdragen laten daarmee zien dat de heerlijkheid niet als een uniform bestuursmodel kan worden beschouwd, maar dat haar functioneren afhankelijk was van de specifieke historische en maatschappelijke context.

Wat bij het lezen van deze fraaie bundel direct opvalt, is het brede scala aan bronnenmateriaal waarvan de auteurs gebruik hebben gemaakt, waaronder vonnisregisters, karweiboeken, gerechtsprotocollen, heerlijke rekeningen, leenregisters en keuren. Bovendien brengen verschillende auteurs ontwikkelingen over een lange periode (eeuwen) in kaart. Daardoor worden zowel continuïteit als geleidelijke verschuivingen zichtbaar. De combinatie van overzichtsartikelen, uiteenlopende casestudy’s, een rijkdom aan cijfermateriaal en geciteerde bronnen maakt dit themanummer tot een waardevolle en insprirerende bijdrage aan het onderzoek naar heerlijkheden.

Bestellen

De bundel is te bestellen bij Amsterdam University Press: https://www.aup.nl/en/book/9789048575954/pro-memorie-volume-2025-27-2

Heerlijkheden in de Lage Landen, Kaat Cappelle en Joke Verfaillie (gastredactie)
Themanummer Pro Memorie. Bijdragen tot de rechtsgeschiedenis der Nederlanden, jaargang 27 nummer 2
Amsterdam University Press, Amsterdam 2025
ISSN 1566-7146

Artikelen

  • Kaat Cappelle en Joke Verfaillie. “Redactioneel.” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 189–191. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.001.REDA.
  • Maarten J. Prins. “Heerlijkheden van graafschap naar gewest. Ontwikkelingen in de spreiding van heerlijkheden en heerlijke rechten in Holland 1433-1795.” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 192–219. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.002.PRIN.
  • Tom de Waele. “Heerlijke reacties in het graafschap Vlaanderen na de hoge middeleeuwen (circa 1350 – circa 1795).” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 220–239. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.003.WAEL.
  • Margreet Brandsma en Sieben Feys. “Heren zonder grenzen. De heerlijkheid Edingen tussen Brabant en Henegouwen (twaalfde–zestiende eeuw).” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 240–264. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.004.BRAN.
  • Thijs Lambrecht en Joke Verfaillie. “Heerlijke karweien in het graafschap Vlaanderen tijdens de zeventiende en achttiende eeuw.” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 265–282. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.005.LAMB.
  • Cappelle, Kaat. “De voorgeboden en keuren van Sint-Annaland uit 1569: een inkijk in het zestiende-eeuwse dorpsleven in het graafschap Zeeland.” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 283–318. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.006.CAPP.
  • Van der Hoeven, Erwin. “Herzele (1444-1502): de heerlijkheid als ruimte van onderhandeling.” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 319–335. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.007.HOEV.
  • Klinkhamer, Reinder. “Heerlijke rechtspraak en de plattelandsbevolking in Oost-Nederland (circa 1480-1570).” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 336–359. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.008.KLIN.
  • Buylaert, Frederik. “Slotbeschouwing.” Pro Memorie 27, nr. 2 (2025): 360–364. https://doi.org/10.5117/PM2025.2.009.BUYL.

Themanummer van Pro Memorie over heerlijkheden in de Lage Landen

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *